intermezzo4.jpg intermezzo 4

INTERMEZZO 4

Totdat het echte leven niet meer voelt als een film, gaan we wekelijks op zoek naar cinema buiten de filmzaal. – Deze week aandacht voor de inspirerende start van de filmgeschiedenis.

Home video (avant la lettre)
DE GEBOORTE VAN DE FILM
Toen rond 1900 het nieuwe wondermedium film verscheen en zich als een lopend vuurtje verspreidde over de wereld, wilden mensen natuurlijk al gauw ook zelf films kunnen maken. Gezien het prijskaartje was dat voorlopig voorbehouden aan welgestelden. Zij legden toen al niet veel anders vast dan wij tegenwoordig: het alledaagse leven, feestjes en plechtigheden, grappen en grollen. Een duur stuk film verprutste je liever niet; je bereidde jouw home video goed voor. Iets op film in scene zetten was dus ook voor de particulier niks vreemds.

Lokale en landelijke filmarchieven, zoals EYE in Amsterdam, hebben kluizen vol met dergelijke filmpjes. En natuurlijk ook ander ‘vergelijkbaar’ materiaal, waaronder filmjournaals. Die konden ze niet zelden net op tijd redden uit de afvalbak. Want wat ooit bijzonder was, verloor met de komst van nieuwere technieken al gauw haar waarde. Voordeel voor ons: je kunt nu op de websites van onder andere Beeld en Geluid en EYE genieten van bergen fascinerend materiaal uit lang vervlogen tijden.

Film: op zoek naar een eigen taal
MODERNE EXPRESSIE
Met film kon je het leven om je heen vastleggen, de wereld dichterbij brengen en mensen laten lachen en schrikken. Bijna vanaf het nulpunt van de filmgeschiedenis waren er ook vooruitziende geesten die creatieve mogelijkheden zagen. Zoals een kwast voor een schilder en een beitel voor een beeldhouwer, zo werd film het gereedschap voor de cineast, het nieuwe type kunstenaar, waarmee deze zich op moderne wijze kon uitdrukken. Koortsachtig gingen zij aan de slag, wat de eerste paar decennia een gigantisch volume aan films opleverde. Oneindig zonde is het dat we de bulk daarvan nooit meer zullen zien, want nagenoeg alles uit die tijd is verloren gegaan...

Waar (en waardoor) de vroege film voortleeft
CINEMATHEKEN
Dat er toch iets is overgebleven is te danken aan archieven, die oud materiaal konden redden, vaak moeizaam bij elkaar rapen, conserveren en restaureren. Voordeel voor ons: dankzij de al lang verlopen auteursrechten staat het internet nu vol met prachtige oude klassiekers.

Alles van het eerste uur: thuis te zien
DE PIONIERS
In de begintijd van de cinema werden meteen veel grenzen verlegd. Zo waren special effects, stop-motion en fantasy rond 1900 helemaal niet ongebruikelijk. Zwart-witfilm was ook regelmatig te zien in kleur(!) – zoals in LE VOYAGE DANS LA LUNE van Georges Méliès uit 1902. Elke scene kreeg bijvoorbeeld een eigen tint, of beeldje voor beeldje (van elke filmkopie) werd moeizaam met de hand ingekleurd – genoeg werk voor een flinke industrie. ‘Filmstudio's’ aapten elkaar zonder schroom na. Zo is er een vergelijkbaar Spaans avontuur naar Jupiter. Niet dat het alleen over ruimtevaart ging, in tegendeel, zoals de ongeveer 600 films van Mélies ook tonen.

Docu's
Robert Flaherty filmde in 1920 de eerste 'echte' (etnografische) documentaire (over eskimo's) met NANOOK OF THE NORTH. Het was meteen het begin van de anthropologische discussie over wat 'echt' was, over de rol van het westerse perspectief en de vraag of de aanwezigheid van een aanschouwer (de camera en de filmers) niet onvermijdelijk een nieuwe werkelijkheid schept.

Een andere grensverleggende vroege documentaire, GRASS, A NATION'S BATTLE FOR LIFE (1925), is overigens minstens zo interessant. Door af te reizen naar ‘primitieve’ gebieden waar de moderne tijd nog niet was gearriveerd – tegenwoordig kunnen we dat eigenlijk niet nadoen – kon de filmmaker van toen in feite honderden jaren terugblikken in de tijd. GRASS volgt bijvoorbeeld de eeuwenoude jaarlijkse trek van de Bakhtiari-stam, van Oost-Anatolië naar Zuid-West-Perzië. Het is adembenemend om mee te maken hoe zij met 50.000 mensen en tien keer zoveel vee in 48 dagen van hun winter- naar hun zomerverblijf migreren, door vlaktes, over rivieren en besneeuwde bergketens, op zoek naar vers gras voor hun kuddes.

Blik op de toekomst
In 1927 maakte Fritz Lang zijn beroemde dystopische science fiction-film METROPOLIS. Het was een grote inspiratie voor veel latere filmmakers waardoor de huidige kijker de futuristische beeldtaal ervan meteen zal ‘herkennen’. De lange film werd al snel ingekort en gecensureerd. In 2008 werden in Argentinië missende delen teruggevonden en kon een nieuwe, volledige versie ontstaan.

Blik op de maatschappij
Vier jaar later was Lang's eerste geluidsfilm een genuanceerde maatschappij-kritische thriller rond niets minder dan pedofilie, ook vandaag nog geen makkelijk onderwerp. M – EINE STADT SUCHT EINEN MÖRDER heeft niks aan actualiteit ingeboet. De (ijzersterk gebrachte) dialoog in de grote slotscene is een raak exposé over maatschappij, dader en slachtoffer.

Een les in filmmaken, om niet te missen
★ Op zoek naar een eigen taal voor film
En dan is er nog het pionierswerk dat elke aanstaande filmmaker ‘moet’ zien: DE MAN MET DE CAMERA (Rusland, 1929). Het is dé film over filmmaken. Zo'n beetje alles wat je ooit qua filmtechniek hebt gezien (de afgelopen 90 jaar) wordt hierin al gebruikt en voorgedaan! Er bestaat ook een ingekleurde versie van.

Regisseur Dziga Vertov wilde dat de film een eigen taal zou vinden, en niet een verlengde zou worden van literatuur en toneel-scenario's. Zijn film vormt een soort catalogus met mogelijkheden die de camera en film(montage) bieden. Zijn camera volgt telkens een andere camera. Hij mengt dit voortdurend met de oorspronkelijke beelden. Daarnaast toont hij ook het publiek dat toeschouwt, de filmprojectie zelf en het werk in de montagekamer. Het levert een ritmische huzarenstuk op dat ondertussen ook nog eens heel mooi een dag in het leven van een Russische stad verbeeldt.

Hiermee wilde Vertov de kijker laten zien hoe film fungeert. En dus ook hoe de filmmaker de kijker in feite creatief manipuleert. Het communistische regime zag daar de waarde wel van in, maar niet zoals Vertov had bedoeld. Zij haalden de film uiteindelijk uit de roulatie. Cinema werd, zeker na de machtsovername door Stalin, en tot vele decennia daarna, hét propandamiddel pur sang.

In de jaren zestig werd Vertov herontdekt in het westen, met name door de film-noir-scene in Frankrijk met het toonaangevende tijdschrift Cahier du cinéma – begrijpelijk dat zij, met hun focus of filmkritiek en -analyse, Vertov's meesterwerk op een voetstuk plaatsten.

------
V O L G E N D   I N T E R M E Z Z O :
Het geheim achter een succesvol Hollywood-script…

------
I N   V O R I G E   I N T E R M E Z Z O ' S
Online film kijken in het algemeen. Info over IFFR Unleashed, het portal van serieuze filmliefhebbers (MUBI) en recente films kijken via Picl. 300 gratis documentaires bij het IDFA. De collecties van de Nederlandse filmdistributeurs via CineTree en CineMember. Waarom heet cinema ook wel 'De zevende kunst'? Buitenland: kijken via Vimeo. De Filmkrant streamt via Eyelet. Korte films op Darling Quarantine en De korte filmcollectie. En de kunst van de filmposter.

Zie: INTERMEZZO 1INTERMEZZO 2INTERMEZZO 3

NB: het Filmhuis heeft met geen van de genoemde organisaties banden.